Home Projekty Badania kultury Majów

Badania kultury Majów

Spis treści
Badania kultury Majów
Uczestnictwo w innych międzynarodowych projektach badawczych
Wszystkie strony

 

W 1999 roku Andyjska Misja Archeologiczna miała okazję rozszerzyć swą działalność na stanowiska cywilizacji Majów dzięki nawiązaniu bliskiej i trwającej do dziś współpracy z Instituto de Antropología e Historia (IDAEH) w Gwatemali i dyrekcji Projektu Triángulo. 

Obecnie pracownicy i współpracownicy OBP biorą udział w projektach na terenie Gwatemali (Uaxactun, Tz'ibatnah, Tak'alik Abaj), oraz Meksyku (Chinikiha, Uxul).

Początki polskich badań w Gwatemali

Projekt Triangulo, wywodzący się z Narodowego Projektu Tikal i kierowany przez architekta Oscara Quintana, jest realizowany przez IDAEH przy wsparciu ze strony Komision für Allgemeine und Vergleichende Archäologie w Bonn. Teren obszaru badań projektu rozciąga się na wschód od wielkiego miasta Majów - Tikal, obejmując położone w gęstej, tropikalnej dżungli inne monumentalne ośrodki tej kultury, takie jak Yaxhá, Nakum i Naranjo. Inskrypcje hieroglificzne dostarczają interesujących danych na temat historii tych miast, wojen, podbojów i kontaktów dyplomatycznych z najpotężniejszymi centrami Majów, jak również strzępy dziejów poszczególnych władców. Jest to jednak historia pełna białych plam, którą muszą uzupełnić kompleksowe badania archeologiczne.

maj1

W trakcie dotychczasowych prac Projektu Triángulo przebadano położone na wyspie jeziora Yaxhá stanowisko Topoxté i jego niezwykle bogato wyposażoną nekropolę rządzącej elity Yaxhá. Podjęto również rozległe prace wykopaliskowe w ośrodkach Yaxhá i Nakum, gdzie przebadano część gigantycznych piramid i założeń pałacowych. Istotnym celem badań projektu jest również rekonstrukcja i zabezpieczenie budowli zniszczonych przez upływ czasu i bujną wegetację, co wiąże się bezpośrednio z tworzeniem nowego szlaku turystycznego, umożliwiającego zwiedzanie tych, jak dotąd niedostępnych, malowniczych ośrodków Majów.

W 1999 roku na zaproszenie dyrekcji projektu i IDAEH-u w badaniach Projektu Triangulo, wzięli po raz pierwszy wzięli udział Polacy, Justyna Olko z Andyjskiej Misji Archeologicznej oraz Jarosław Źrałka z Instytutu Archeologii UJ. W roku 1999, a następnie także w 2001 uczestniczyli oni w kierowanych przez Bernarda Hermesa pracach archeologicznych w Nakum, monumentalnym ośrodku Majów leżącym 17 km na północ od jeziora Yaxhá. Oprócz prac archeologicznych wzięli udział w dokumentacji i analizie prekolumbijskich graffiti.

Badania nad graffiti z Nakum

W latach 1999-2002 Bernard Hermes, Justyna Olko i Jarosław Źrałka zadokumentowali i przeprowadzili analizę licznych prekolumbijskich graffiti znajdujących się na ścianach budowli w Nakum, w tym struktur odsłoniętych w czasie szeroko zakrojonych prac wykopaliskowych i restauracyjnych. Graffiti - rysunki lub napisy, którymi pokrywano zdobione stiukiem partie budowli - są powszechnie spotykanym, choć słabo poznanym przejawem sztuki prekolumbijskiej, charakterystycznym dla nizin Majów.

Graffiti jest terminem stosowanym przez badaczy zajmujących się tym aspektem sztuki dla określenia zarówno rysunków wykonywanych zarówno techniką rycia, jak i malowania. Podstawowym kryterium ich wyróżnienia jest fakt, że nie są przejawem sztuki sformalizowanej lub oficjalnej i nie stanowiły integralnej części oryginalnego wystroju budowli. Publikacji całości lub części graffiti doczekało się niewiele ośrodków Majów, w tym Tikal, Comalcalco oraz niektóre miasta zlokalizowane na obszarze Rio Bec czy Chenes. W pozostałych przypadkach rysunki (i to tylko pojedynczych graffiti) były umieszczane w zbiorczych raportach z badań archeologicznych prowadzonych w poszczególnych ośrodkach.

maj2

Dokumentacja i studia nad graffiti z Nakum rzuca nowe światło na problematykę datowania i interpretacji tego rodzaju sztuki. Jest to jednocześnie pierwsza próba kompletnej analizy kontekstualnej i ikonograficznej wszystkich zarejestrowanych graffiti w obrębie jednego stanowiska archeologicznego na ziemiach kultury Majów. W trakcie prac badawczych w Nakum udało się zadokumentować ponad 100 różnorodnych przedstawień figuralnych, których kontekst architektoniczny i archeologiczny, datowanie oraz ikonografia stały się przedmiotem analizy.

Wyniki studiów nad graffiti z Nakum dostarczają również istotnych danych na temat późnej historii tego ośrodka, stanowiąc cenne uzupełnienie wyników badań archeologicznych. Wszystkie udokumentowane graffiti pochodzą z najbardziej reprezentatywnych budowli rezydencjonalnych i świątynnych zlokalizowanych w centralnej części ośrodka. Większość z nich wykonano techniką rycia; istnieje też kilkanaście przedstawień malowanych czarną i czerwoną farbą. Wyniki badań wskazują, że powstanie graffiti w Nakum nie było procesem jednorazowym i o jednolitym autorstwie. Ich różnorodność stylistyczna i ikonograficzna odzwierciedla zarówno rodowód bezpośrednio związany ze znakomitą tradycją sformalizowanej sztuki okresu klasycznego, ponadregionalne wpływy mezoamerykańskiej sztuki wczesnopostklasycznej, jak i - w przypadku części najbardziej uproszczonych przedstawień - rękę przypadkowych twórców bez żadnego przygotowania artystycznego. Również analiza rozmieszczenia różnych typów przedstawień w poszczególnych budowlach wskazuje na pewne zróżnicowane funkcji graffiti i rangi ich twórców.

Badania Peryferii Nakum

W roku 2001 dzięki grantowi Komitetu Badań Naukowych (nr 5 H01H 007 20) przyznanemu Justynie Olko na studia nad systemem osadnictwa kultury Majów na obszarze peryferyjnym Nakum, stała się możliwa realizacja projektu badawczego w bliskiej współpracy z kierownikiem badań na tym stanowisku, Bernardem Hermesem. W badaniach terenowych peryferii przeprowadzonych w 2001 roku wziął również udział mgr Jarosław Źrałka z UJ oraz Personel Proyecto Triángulo.

maj3

Celem badań było rozpoznanie struktury zasiedlenia stanowiska Nakum, które rozciąga się na przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Obszar ten, poza ścisłą strefą centralną, wciąż skrywa bujna roślinność. Rozległa prospekcja terenowa pozwoliła na uzupełnienie mapy stanowiska o kilkadziesiąt nieznanych do tej pory budowli oraz wykopaliska w odkrytych kompleksach architektonicznych. Podstawą badań stało się wytyczenie równoległych i odległych od siebie o 50-100 metrów transektów, których początek dowiązany był do punktów triangulacyjnych umieszczonych na mapie Nakum. Teren między transektami był systematycznie przeszukiwany, a nowo zidentyfikowane struktury nanoszono na mapę. W badaniach peryferii Nakum przeprowadzonych w roku 2001 zostało zidentyfikowanych i naniesionych na mapę 110 struktur na około 0,5 km2, w tym 27 peryferyjnie położonych grup patio. Stanowi to 44% wszystkich zidentyfikowanych dotychczas struktur oraz około 50% naniesionego do dziś na mapę obszaru stanowiska, w którym wszystkie badania lat poprzednich (w tym sporządzanie mapy) skupiły się w ścisłym centrum. Model osadniczy stworzony tutaj przed wiekami przez Majów opierał się na istnieniu tzw. grup typu patio, złożonych z dziedzińca otoczonego przez budynki mieszkalne, a czasem także przez świątynie na piramidalnych platformach, pełniące funkcje kultowe związane z poszczególnymi rodami zamieszkującymi takie zespoły. Wiele z grup architektonicznych miało imponujące rozmiary i gromadziło wiele struktur, w tym pozostałości piramidalnych platform zgrupowanych wokół dużych placów. Zespoły wznoszono często na sztucznie dostosowanych platformach ziemnych, co miało istotne znaczenie w czasie pory deszczowej. Fakt, że najbardziej okazałe kompleksy wykazują szereg cech architektury monumentalnej, dowodzi, że ich mieszkańcami mogły być grupy elit mieszkających w sektorach peryferyjnych (co miało miejsce także w innych ośrodkach Majów, jak Copán czy Quiriguá). Pozostałe, skromniejsze struktury mieszkalne zamieszkiwane przez niższe warstwy społeczne, zajmujące się rzemiosłem (zwłaszcza kamieniarstwem, o czym świadczą liczne odkryte podczas badań miejsca wydobycia i obróbki kamienia), rolnictwem, a także najprawdopodobniej handlem. Kompleksy mieszkalne były budowane w odległości od kilku do kilkuset metrów od siebie. Na pustym obszarze między nimi, dziś porośniętym przez dżunglę, mogły niegdyś istnieć sady i ogrody przydomowe. Większe pola uprawne znajdowały się najczęściej w pewnej odległości od osiedli, często na podmokłych terenach (tzw. bajos) stwarzających możliwości intensywnej uprawy.

maj4

Gęstość zabudowy w najbliższej peryferii ośrodka wynosi ponad 200 struktur/km2, co nie odbiega od tak gęsto zasiedlonych centrów kultury Majów, jak Tikál. O rozległości osadnictwa świadczą również liczne jamy zasobowe (tzw. chultuny), wykute w macierzystej skale pomieszczenia o butelkowaty kształt i liczące od jednej do kilku komór. Majowie używali ich do przechowywania żywności, składowania śmieci, a nawet do chowania zmarłych. Spotykane są także chultuny służące za miejsca spotkań, o czym świadczą kamienne ławy wykute wzdłuż ich ścian. Jeden z przebadanych chultunów miał aż trzy komory, a w jego wnętrzu znajdowały się liczne artefakty, w tym rzeźbiona figurka. Wyniki badań wskazują na to, że większość zidentyfikowanych struktur funkcjonowała w ciągu tzw. schyłkowego okresu klasycznego (800-1000 r. n.e.), co jest sporą rewelacją, zważywszy, że jest to czas głębokiego kryzysu i upadku większości ośrodków Majów położonych na terenie środkowo-południowych nizin. Wyniki te potwierdzają jednocześnie rezultaty badań archeologicznych przeprowadzonych w ciągu ostatnich kilku lat w ścisłym centrum miasta. Dowiodły one, że największa aktywność budowlana Nakum przypada właśnie na schyłkowy okres klasyczny. Badania w Nakum rzucają zatem nowe światło nie tylko na problematykę osadnictwa w tej części nizin Majów, lecz wskazują, że tzw. upadek klasycznej cywilizacji Majów nie był procesem powszechnym, jednolitym i natychmiastowym. Dowodzą, że nasilona aktywność budowlana w schyłkowym okresie klasycznym miała miejsce nie tylko w ścisłym centrum ośrodka, lecz także na rozległych obszarach peryferyjnych, czemu towarzyszył największy szczyt demograficzny. "Anomalię" tę można tłumaczyć funkcją Nakum jako ważnego portu rzecznego i ośrodka handlowego w regionie centralnych nizin. Położenie nad rzeką Holmul musiało stać się szczególnie atrakcyjne i zostało znakomicie wykorzystane zwłaszcza po upadku dotychczasowych potęg - jak Tikál, Yaxhá czy Uaxactún - kontrolujących dotychczas najważniejsze szlaki handlowe. Analiza danych dowodzi jednocześnie znacznej zamożności nie tylko elity mieszkającej w sklepionych pałacach, lecz także istnienia relatywnie bogatej klasy średniej, co przeczy tradycyjnej rekonstrukcji społeczeństwa Majów.

 


Od 2008 roku nowa generacja badaczy rozpoczęła prace na terenie Mezoameryki. Podobnie jak wcześniej, pracownicy OBP uczestniczyli w pracach na stanowisku Nakum, ale także w wykopaliskach i prospekcji terenowej Regionalnego Projektu Palenque w Meksyku, prowadzonego przez  Universidad Nacional Autonoma de Mexico (UNAM). Celem tych badań było ustalenie hierarchii osadniczej i interpretacja powiązań politycznych wśród stanowisk niższego dorzecza Usumacina, pomiędzy Palenque a Pomona.

 

Między 2009 a 2014 rokiem badacze z Ośrodka Badań Prekolumbijskich uczestniczyli w pracach projektu Uxul w Meksyku. Jest to jedno z najtrudniej dostępnych stanowisk Majów, do którego prowadzi 120-kilometrowa droga wytyczona przez członków ekipy. Droga ta wymagała ponownego karczowania i oczyszczania co roku na początku każdego sezonu. W głębi dżungli, na terenie Rezerwatu Calakmul, w trakcie sezonów badawczych obozowisko zamieszkiwało niemal 100 osób, z których kilkanaście stanowiło zespół archeologów. Samo starożytne miasto Uxul, którego oryginalna nazwa wciąż nie jest ustalona, rozciąga się na płaskowyżu oraz szeregu naturalnych wzniesień otoczonych z trzech stron bagnistymi terenami zwanymi bajos. Dwa sztuczne rezerwuary wody flankowały stanowisko od wschodu i zachodu.

Uxul_Map_2013.jpg 

Centrum ceremonialno-administracyjne, wraz z najwyższymi świątyniami oraz rozbudowanym kompleksem pałacowym, wznosiło się w geometrycznym środku miasta, zwanym Grupą K. To właśnie tu skupiła się aktywność polskich badaczy. Pod kierownictwem dr. Jana Szymańskiego odsłonięto i skonsolidowano trzy budowle mieszkalne, stanowiące zapewne prywatne kwatery rodziny królewskiej lub innych członków elity w tzw. Późnym Okresie Klasycznym (ok. 600-800 r n.e.). Odkryto szereg wcześniejszych budowli, datowanych na koniec Wczesnego i początek Późnego Okresu Klasycznego (500-600 oraz 600-700 r. n.e., odpowiednio) obudowanych przez ostatnie etapy konstrukcyjne, a także dokonano obserwacji szeregu interesujących rozwiązań architektonicznych. W ramach dokumentacji stworzono modele 3D zawierające hipotetyczne rekonstrukcje budowli w różnych fazach.

K8-Preparation.jpg K8_1.jpg

 

W latach 2010 i 2011 Ośrodek Badań Prekolumbijskich był reprezentowany przez dr. Szymańskiego podczas prac na stanowisku Uaxactun w Gwatemali, oraz podczas archeologicznego rozpoznania nieznanego wcześniej stanowiska Tz'ibatnah, ok. 50 km na północ od Uaxactun. Oba stanowiska znajdowały się na terenie koncesji przydzielonej Słowackiemu Instytutowi Archeologiczno-Historycznemu (SAHI) oraz Uniwersytetowi Komeńskiego w Bratysławie. W ramach rozpoznania Tz'ibatnah przez dwa sezony prowadzono badania nad architekturą stanowiska, której formy wskazywały na rozległe kontakty miasta oraz czerpanie inspiracji z różnych stref stylistycznych, takich jak Tikal z jednej, a Rio Azul i strefa Rio Bec z drugiej strony. Na pogłębione analizy zasługuje także potężny mur, zapewne obronny, który łączył i okalał najważniejsze budowle stanowiska.

 

Obecnie Ośrodek, wraz z partnerami z Laboratorium Skanowania 3D Politechniki Wrocławskiej "LabScan", jest zaangażowany we współpracę z Ministerstwem Kultury Salwadoru oraz Universidad Francisco Gavidia z San Salvador, której celem ma być przeprowadzenie przez stronę polską warsztatów z nowoczesnych technik prospekcji i dokumentacji dziedzictwa kulturowego. Wstępne spotkania, połączone z serią wykładów wygłoszonych na Universidad Gavidia przez dr. Szymańskiego, odbyły się na wiosnę 2016 roku. Kontynuacja współpracy oraz początek warsztatów przewidziany jest na luty i marzec 2017.