Home Projects Badania kultury Majów

Badania kultury Majów

Article Index
Badania kultury Majów
Uczestnictwo w innych międzynarodowych projektach badawczych
All Pages

 

W 1999 roku Andyjska Misja Archeologiczna miała okazję rozszerzyć swą działalność na stanowiska cywilizacji Majów dzięki nawiązaniu bliskiej i trwającej do dziś współpracy z Instituto de Antropología e Historia (IDAEH) w Gwatemali i dyrekcji Projektu Triángulo. 

Obecnie pracownicy i współpracownicy OBP biorą udział w projektach na terenie Gwatemali (Uaxactun, Tz'ibatnah, Tak'alik Abaj), oraz Meksyku (Chinikiha, Uxul).

Początki polskich badań w Gwatemali

Projekt Triangulo, wywodzący się z Narodowego Projektu Tikal i kierowany przez architekta Oscara Quintana, jest realizowany przez IDAEH przy wsparciu ze strony Komision für Allgemeine und Vergleichende Archäologie w Bonn. Teren obszaru badań projektu rozciąga się na wschód od wielkiego miasta Majów - Tikal, obejmując położone w gęstej, tropikalnej dżungli inne monumentalne ośrodki tej kultury, takie jak Yaxhá, Nakum i Naranjo. Inskrypcje hieroglificzne dostarczają interesujących danych na temat historii tych miast, wojen, podbojów i kontaktów dyplomatycznych z najpotężniejszymi centrami Majów, jak również strzępy dziejów poszczególnych władców. Jest to jednak historia pełna białych plam, którą muszą uzupełnić kompleksowe badania archeologiczne.

maj1

W trakcie dotychczasowych prac Projektu Triángulo przebadano położone na wyspie jeziora Yaxhá stanowisko Topoxté i jego niezwykle bogato wyposażoną nekropolę rządzącej elity Yaxhá. Podjęto również rozległe prace wykopaliskowe w ośrodkach Yaxhá i Nakum, gdzie przebadano część gigantycznych piramid i założeń pałacowych. Istotnym celem badań projektu jest również rekonstrukcja i zabezpieczenie budowli zniszczonych przez upływ czasu i bujną wegetację, co wiąże się bezpośrednio z tworzeniem nowego szlaku turystycznego, umożliwiającego zwiedzanie tych, jak dotąd niedostępnych, malowniczych ośrodków Majów.

W 1999 roku na zaproszenie dyrekcji projektu i IDAEH-u w badaniach Projektu Triangulo, wzięli po raz pierwszy wzięli udział Polacy, Justyna Olko z Andyjskiej Misji Archeologicznej oraz Jarosław Źrałka z Instytutu Archeologii UJ. W roku 1999, a następnie także w 2001 uczestniczyli oni w kierowanych przez Bernarda Hermesa pracach archeologicznych w Nakum, monumentalnym ośrodku Majów leżącym 17 km na północ od jeziora Yaxhá. Oprócz prac archeologicznych wzięli udział w dokumentacji i analizie prekolumbijskich graffiti.

Badania nad graffiti z Nakum

W latach 1999-2002 Bernard Hermes, Justyna Olko i Jarosław Źrałka zadokumentowali i przeprowadzili analizę licznych prekolumbijskich graffiti znajdujących się na ścianach budowli w Nakum, w tym struktur odsłoniętych w czasie szeroko zakrojonych prac wykopaliskowych i restauracyjnych. Graffiti - rysunki lub napisy, którymi pokrywano zdobione stiukiem partie budowli - są powszechnie spotykanym, choć słabo poznanym przejawem sztuki prekolumbijskiej, charakterystycznym dla nizin Majów.

Graffiti jest terminem stosowanym przez badaczy zajmujących się tym aspektem sztuki dla określenia zarówno rysunków wykonywanych zarówno techniką rycia, jak i malowania. Podstawowym kryterium ich wyróżnienia jest fakt, że nie są przejawem sztuki sformalizowanej lub oficjalnej i nie stanowiły integralnej części oryginalnego wystroju budowli. Publikacji całości lub części graffiti doczekało się niewiele ośrodków Majów, w tym Tikal, Comalcalco oraz niektóre miasta zlokalizowane na obszarze Rio Bec czy Chenes. W pozostałych przypadkach rysunki (i to tylko pojedynczych graffiti) były umieszczane w zbiorczych raportach z badań archeologicznych prowadzonych w poszczególnych ośrodkach.

maj2

Dokumentacja i studia nad graffiti z Nakum rzuca nowe światło na problematykę datowania i interpretacji tego rodzaju sztuki. Jest to jednocześnie pierwsza próba kompletnej analizy kontekstualnej i ikonograficznej wszystkich zarejestrowanych graffiti w obrębie jednego stanowiska archeologicznego na ziemiach kultury Majów. W trakcie prac badawczych w Nakum udało się zadokumentować ponad 100 różnorodnych przedstawień figuralnych, których kontekst architektoniczny i archeologiczny, datowanie oraz ikonografia stały się przedmiotem analizy.

Wyniki studiów nad graffiti z Nakum dostarczają również istotnych danych na temat późnej historii tego ośrodka, stanowiąc cenne uzupełnienie wyników badań archeologicznych. Wszystkie udokumentowane graffiti pochodzą z najbardziej reprezentatywnych budowli rezydencjonalnych i świątynnych zlokalizowanych w centralnej części ośrodka. Większość z nich wykonano techniką rycia; istnieje też kilkanaście przedstawień malowanych czarną i czerwoną farbą. Wyniki badań wskazują, że powstanie graffiti w Nakum nie było procesem jednorazowym i o jednolitym autorstwie. Ich różnorodność stylistyczna i ikonograficzna odzwierciedla zarówno rodowód bezpośrednio związany ze znakomitą tradycją sformalizowanej sztuki okresu klasycznego, ponadregionalne wpływy mezoamerykańskiej sztuki wczesnopostklasycznej, jak i - w przypadku części najbardziej uproszczonych przedstawień - rękę przypadkowych twórców bez żadnego przygotowania artystycznego. Również analiza rozmieszczenia różnych typów przedstawień w poszczególnych budowlach wskazuje na pewne zróżnicowane funkcji graffiti i rangi ich twórców.

Badania Peryferii Nakum

W roku 2001 dzięki grantowi Komitetu Badań Naukowych (nr 5 H01H 007 20) przyznanemu Justynie Olko na studia nad systemem osadnictwa kultury Majów na obszarze peryferyjnym Nakum, stała się możliwa realizacja projektu badawczego w bliskiej współpracy z kierownikiem badań na tym stanowisku, Bernardem Hermesem. W badaniach terenowych peryferii przeprowadzonych w 2001 roku wziął również udział mgr Jarosław Źrałka z UJ oraz Personel Proyecto Triángulo.

maj3

Celem badań było rozpoznanie struktury zasiedlenia stanowiska Nakum, które rozciąga się na przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Obszar ten, poza ścisłą strefą centralną, wciąż skrywa bujna roślinność. Rozległa prospekcja terenowa pozwoliła na uzupełnienie mapy stanowiska o kilkadziesiąt nieznanych do tej pory budowli oraz wykopaliska w odkrytych kompleksach architektonicznych. Podstawą badań stało się wytyczenie równoległych i odległych od siebie o 50-100 metrów transektów, których początek dowiązany był do punktów triangulacyjnych umieszczonych na mapie Nakum. Teren między transektami był systematycznie przeszukiwany, a nowo zidentyfikowane struktury nanoszono na mapę. W badaniach peryferii Nakum przeprowadzonych w roku 2001 zostało zidentyfikowanych i naniesionych na mapę 110 struktur na około 0,5 km2, w tym 27 peryferyjnie położonych grup patio. Stanowi to 44% wszystkich zidentyfikowanych dotychczas struktur oraz około 50% naniesionego do dziś na mapę obszaru stanowiska, w którym wszystkie badania lat poprzednich (w tym sporządzanie mapy) skupiły się w ścisłym centrum. Model osadniczy stworzony tutaj przed wiekami przez Majów opierał się na istnieniu tzw. grup typu patio, złożonych z dziedzińca otoczonego przez budynki mieszkalne, a czasem także przez świątynie na piramidalnych platformach, pełniące funkcje kultowe związane z poszczególnymi rodami zamieszkującymi takie zespoły. Wiele z grup architektonicznych miało imponujące rozmiary i gromadziło wiele struktur, w tym pozostałości piramidalnych platform zgrupowanych wokół dużych placów. Zespoły wznoszono często na sztucznie dostosowanych platformach ziemnych, co miało istotne znaczenie w czasie pory deszczowej. Fakt, że najbardziej okazałe kompleksy wykazują szereg cech architektury monumentalnej, dowodzi, że ich mieszkańcami mogły być grupy elit mieszkających w sektorach peryferyjnych (co miało miejsce także w innych ośrodkach Majów, jak Copán czy Quiriguá). Pozostałe, skromniejsze struktury mieszkalne zamieszkiwane przez niższe warstwy społeczne, zajmujące się rzemiosłem (zwłaszcza kamieniarstwem, o czym świadczą liczne odkryte podczas badań miejsca wydobycia i obróbki kamienia), rolnictwem, a także najprawdopodobniej handlem. Kompleksy mieszkalne były budowane w odległości od kilku do kilkuset metrów od siebie. Na pustym obszarze między nimi, dziś porośniętym przez dżunglę, mogły niegdyś istnieć sady i ogrody przydomowe. Większe pola uprawne znajdowały się najczęściej w pewnej odległości od osiedli, często na podmokłych terenach (tzw. bajos) stwarzających możliwości intensywnej uprawy.

maj4

Gęstość zabudowy w najbliższej peryferii ośrodka wynosi ponad 200 struktur/km2, co nie odbiega od tak gęsto zasiedlonych centrów kultury Majów, jak Tikál. O rozległości osadnictwa świadczą również liczne jamy zasobowe (tzw. chultuny), wykute w macierzystej skale pomieszczenia o butelkowaty kształt i liczące od jednej do kilku komór. Majowie używali ich do przechowywania żywności, składowania śmieci, a nawet do chowania zmarłych. Spotykane są także chultuny służące za miejsca spotkań, o czym świadczą kamienne ławy wykute wzdłuż ich ścian. Jeden z przebadanych chultunów miał aż trzy komory, a w jego wnętrzu znajdowały się liczne artefakty, w tym rzeźbiona figurka. Wyniki badań wskazują na to, że większość zidentyfikowanych struktur funkcjonowała w ciągu tzw. schyłkowego okresu klasycznego (800-1000 r. n.e.), co jest sporą rewelacją, zważywszy, że jest to czas głębokiego kryzysu i upadku większości ośrodków Majów położonych na terenie środkowo-południowych nizin. Wyniki te potwierdzają jednocześnie rezultaty badań archeologicznych przeprowadzonych w ciągu ostatnich kilku lat w ścisłym centrum miasta. Dowiodły one, że największa aktywność budowlana Nakum przypada właśnie na schyłkowy okres klasyczny. Badania w Nakum rzucają zatem nowe światło nie tylko na problematykę osadnictwa w tej części nizin Majów, lecz wskazują, że tzw. upadek klasycznej cywilizacji Majów nie był procesem powszechnym, jednolitym i natychmiastowym. Dowodzą, że nasilona aktywność budowlana w schyłkowym okresie klasycznym miała miejsce nie tylko w ścisłym centrum ośrodka, lecz także na rozległych obszarach peryferyjnych, czemu towarzyszył największy szczyt demograficzny. "Anomalię" tę można tłumaczyć funkcją Nakum jako ważnego portu rzecznego i ośrodka handlowego w regionie centralnych nizin. Położenie nad rzeką Holmul musiało stać się szczególnie atrakcyjne i zostało znakomicie wykorzystane zwłaszcza po upadku dotychczasowych potęg - jak Tikál, Yaxhá czy Uaxactún - kontrolujących dotychczas najważniejsze szlaki handlowe. Analiza danych dowodzi jednocześnie znacznej zamożności nie tylko elity mieszkającej w sklepionych pałacach, lecz także istnienia relatywnie bogatej klasy średniej, co przeczy tradycyjnej rekonstrukcji społeczeństwa Majów.